PBTL - t28/149
An-Dai-Nguyen in Khang-Loc district produced agarwood, incense sticks, cinnabar, incense resin, honey, beeswax, golden rattan, deer antler feathers, and saltpeter.
An-Dai-Nguyen (often referred to as An Me or An Dai) in Khang-Loc district is a historical place located in the area of present-day Quang Ninh district, Quang Binh province.
Kieu-Kieu-Nguyen at the headwaters of Vu-Xuong district refers to the villages and hamlets of Sa-Boi province, which produced ivory, woven curtains, agarwood, incense sticks, incense resin, white jade incense, thorny bark, brocade, and cotton.
Vu Xuong district in Vietnamese history (during the Nguyen dynasty) is now part of Quang Tri province, specifically the area of Trieu Phong district and Dong Ha city. It is famous for the Ai Tu - Tra Bat area, where Lord Nguyen Hoang chose to establish his first headquarters when expanding into Dang Trong territory.
PBTL t40/149
During the reign of Emperor Thánh-tôn, the Nam-bàn kingdom was located west of the headwaters of Phú-an prefecture in Quảng-nam province. A former commander named Văn-thế-Nghị, from Thời đồn, Tuy-viễn district, recounted: "Originally, he was in charge of the Sơn-trường (mountainous area belonging to the Inner Prefecture), the Thám-sơn thủ hương (exploring mountains to collect fragrant incense), and the Tân-am sơn (familiar with mountain paths). These three units often went to the mountaintops to collect agarwood incense, from An-lạc stream up to the villages of Hà-nghiên and Đất-cầy, across La-hai mountain bordering Phú-an prefecture to the areas of Lôi-song, Nước-nóng, Thượng-gia-lộ, and then to the Hà-lôi source, which was the dwelling place of the Man-đe people.
Phú An (or more accurately, the Phú An - Phú Xuân Tunnel complex) belonged to the ancient Quảng Nam province." Currently located in Dai Thang commune, Dai Loc district, Quang Nam province.
During the Nguyen dynasty, every five years, the Phu An commander was sent as chief and deputy envoys, bringing silk robes and hats, copper pots, iron vessels, porcelain bowls and plates of various kinds, and demanding taxes and tribute. They forced the indigenous people of Lang Xung to guide them to Phu An, bordering the Ha Loi source, and then had the Man De people guide them to Man Thuong and other high Man villages to reach Thuy Xa and Hoa Xa. That country would bring agarwood, beeswax, deer antlers, rhinoceros horns, bear bile, and male elephants, which the envoys would then present, along with the five-spice incense they had created.
PBTL - t105/149
In Thuan Hoa region, Hai Lang district, Mai Dam village had to pay the Commissioner's office 35 pounds of good quality agarwood and 36 pounds of medium quality to exclude common items such as agarwood, blood resin, horse manure, and elephant grass (for feeding elephants). Ships, taxes, soldiers. But the excess tax was not deducted. Villagers also had to pay the excess tax.
Thuan Hoa (順化) was the old administrative name of the region encompassing Quang Binh, Quang Tri, Hue, Da Nang, and northern Quang Nam.
PBTL -t65/149
The excess tax in the two inner and outer districts of Chu-son: the main household and guest households followed the two districts, while the tax was paid later. For every 10 people in the main household and guest households who paid 1 catty of Ky Nam incense, they received 10 quan back; for any odd amount, each person received 1 quan. Regarding the rationing, the inner district also followed the two districts, paying 30 copper coins per bushel, 20 copper coins per bowl, and 1 coin and 20 copper coins per coin as payment. The middle district paid half a bowl of rice and 6 copper coins per person.
PBTL - 108/149
Now, the names of the products and their reasonable prices are listed as follows: local customs In Quang Nam, 100 catties is considered 1 quintal. Betel nut costs 3 quan per quintal, black pepper 12 quan per quintal, cardamom 5 quan, sappan wood 6 quan, cardamom 12 quan, *Khoa dong* 10 quan, *O moc* 6 mạch, *Hong moc* 1 quan, *Koa le* wood 1 quan 2 mạch, rhinoceros horn 500 quan, bird's nest 200 quan, deer tendon 15 quan, shark fin 40 quan, dried shrimp 6 quan, *Hai tai* 12 quan, *Huong loai dau* 12 quan, tortoiseshell 180 quan, elephant ivory 40 quan, *Gai ba la* 12 quan, rock sugar 4 quan, white sugar 12 quan, and many other medicinal herbs such as talc, powder, and countless other local medicinal products. *Ky nam* (agarwood) costs 120 quan per catty, gold costs 180 quan per handful, and *Lai quyen* silk costs 3 quan 3 mạch per piece. There are also cinnamon and agarwood. Incense and pearls cost 3 quan and 5 mạch per piece, but the price was always changing and not fixed. Purple woven wood was also available, but not as good as the woven wood from Siam.
PBTL - t109/149
According to the old custom of the Nguyen dynasty, the provinces that paid taxes in gold, silver, agarwood, and tortoiseshell were handed over to the inner chamber guarded by soldiers on the Tan-nhat ship. Officials in the prefectures and villages, upon promotion, paid gifts in "silver leaf" collected by the Commissioner's Office and deposited into the inner treasury. Tax money from the provinces was put into the first fund, guarded by the Thach-nan and Khanh-mien ship fleets. Rice, paddy, and glutinous rice were deposited into the rear rice warehouse, guarded by the Inner Water ships. Salt, sugar, oil, fish sauce, lard, safflower, white silk, yellow silk, white mats, silk mats, white satin, Thuan-thanh satin, and paper, rhinoceros horn were deposited into the Inner Ham warehouse, guarded by the Inner Water ships. Oil, candles, Stored in the Rear Warehouse. Ivory, double flowers, palm leaves, ebony wood to be submitted to the treasury, also guarded by the Inner Water Team. Silk and honey stored in the Pond Warehouse are also guarded by the New First Boat Team.
PBTL - 121/149
The precious gifts and the return of Cai Y, Tiep Nhat, and 54 others who had drifted ashore were sent back to their hometowns. I greatly commend your country's kindness. While reading the reply, it stated: "The agarwood gifted last year was actually sandalwood, not agarwood." I would like to clarify for your country: although agarwood is a local product, the good and fragrant kind is very rare. The agarwood that my people gifted, although not of the highest quality, is not sandalwood. It's simply that local products vary in quality; when would neighboring countries mistake a piece of Vu Phu stone for a precious jade to give to each other? Some say it's real, others say it's fake; it all depends on one's own judgment.
PBTL -t124/149
On the occasion of September 2nd last year, a Siamese ship carrying tribute was blown ashore by a storm into the waters of my humble servant. Upon learning that the ship was carrying tribute to the Heavenly Dynasty, I respectfully assisted in repairing the ship and provided provisions for its journey to Guangdong. I, Nguyen Phuc Chu, humbly request permission to express my sincere gratitude and respectfully submit this petition to the student Hoang Thoi and the monk Hung Triet to deliver the following items: 1 block of agarwood weighing 1 catty and 10 taels, another block weighing 3 catty and 10 taels, 1 block of raw gold weighing 1 catty, 13 taels and 5 mace, 1 pair of thunder god bronze drums, 3 pairs of mountain-bright bamboo, 2 elephant tusks weighing 350 catties, 50 stalks of double-flowered vine, and 50 bamboo trees of the *Tong Truc* species.
PBTL -t125/149
As for the Heavenly Emperor Le-huy-Duc, the Empress Le-huy-Duc, the Empress Tham Than Lang, and Ho-dinh-Phung, in the year of the Pig (1785), they encountered storms and wandered to my country, where they were all rescued and brought back to their homeland. Unexpectedly, these people did not know how to love each other, but instead quarreled and each accused the other of wrongdoing. These people are all Chinese and have no connection to the affairs of my country. Therefore, I would like to submit the statements of both sides to the Supreme Emperor for consideration. I have heard the saying: "Beyond the sea, there are kindred spirits; beyond the horizon, consider each other as neighbors." Now I respectfully offer the following local products: 5 pounds of agarwood, 5 flower fans, 5 pieces of golden silk, 1 pair of ivory tusks, 10 pounds of bird's nest, 30 pounds of shark fins, 30 pounds of sea cucumber, 20 pounds of pepper, 20 bamboo stalks, and 20 flowering vines. These small gifts are to show our friendship. Even in the depths of the land, my heart remains close, always gazing towards the sun and moon of the heavenly kingdom. I respectfully send this small letter to express my admiration. I hope you will consider my request.
PBTL - t133/149
The most precious products are mostly produced in the south. The Bac-Bo-Chinh region has 50 villages producing ginseng, bird's nests, white honey, yellow beeswax, rhinoceros horns, elephant tusks, bull horns, saltpeter, sandalwood, agarwood, fragrant wood, ironwood (rotin de fer), dragonwood (rotin dragon), ironwood (lim wood), Hoa Hao wood, Hoa Nao wood (loupe), and Kien Kien wood.
The Bac-Bo-Chinh region (during the Trinh-Nguyen conflict) was located on the north bank of the Gianh River, currently corresponding to the districts of Quang Trach, Tuyen Hoa, and the town of Ba Don in Quang Binh province, Vietnam.
Historical location: Located in the south of the former Nghe An province (at that time), bordered by the Gianh River.
Modern geographical location: Located in the north of Quang Binh province.
Characteristics: The ancient Bo Chinh region (including North and South Bo Chinh) encompassed the Gianh River area, a historically important border demarcation line.
North Bo Chinh belonged to Nghe An, while South Bo Chinh belonged to Quang Binh, with the Gianh River as its boundary.
PBTL - t139/149
Agarwood produced in the mountains of Binh Khang and Duyen Khanh districts in Quang Nam province was of the highest quality, while that produced in Phu An and Quy Nhan was of second-best quality. The fragrance of agarwood comes from the resin of the Aquilaria tree. There are three types of Aquilaria trees: the Aquilaria crassna, the Aquilaria aquilaria, and the Aquilaria kynam. When people see an old tree with yellow leaves and a gnarled trunk, they know that the tree has fragrance and can be cut open to extract it. In the past, the Nguyen dynasty established the 138th team, and every year in February, soldiers from that team would go into the mountains to search for agarwood, returning in June. Some found a lot, others found little; it was not a fixed amount. The best quality agarwood was white like wax, second best was green like a duck's head, third best was green like wax, fourth best was yellow like wax, and tiger-striped agarwood was inferior. The best quality agarwood was soft like solidified powder, easily cut into pieces, while the hard kind was inferior. A proverb says: "The best is white, second best is green, third best is yellow, fourth best is black." People only distinguish between agarwood and ky nam based on their shape, texture, and aroma. Agarwood is heavy, has little fragrance, a pale color, and a bitter smell, while ky nam is soft, light, and oily. Its fragrance is delicate, encompassing spicy, sour, sweet, and bitter notes. When burned, agarwood smoke begins to condense and then dissipates quickly, while ky nam smoke rises straight up and lingers for a long time. Agarwood can only reduce gas, but ky nam (a type of agarwood) can treat stroke, asthma, and speechlessness. People suffering from these ailments can grind ky nam into water and drink it, or burn it to release its fragrance, and they will immediately recover. Those with abdominal pain and bloating can hold it in their mouths and feel better immediately. Ky nam can also dispel toxins and foul air. Travelers and soldiers need it. Ky nam shouldn't be wrapped in paper; it should be placed in a porcelain container and sealed with banana bark. When exposed to the afternoon sun, the oil will immediately see oozing out.
PBTL - t139/149
Considering the Thien-nam-du-ba collection, it is recorded that the O-kim and Tra-dinh regions in Bong-son district, the Kieu-bong region, Nha-ca village in Phu-ly district, and Tuy-vien district all had to annually offer tribute of ky-lam-huong, which here is called ky-nam-huong. Regarding the section on agarwood in the "Collection of Historical and Cultural Records," it states: "Agarwood belongs to the species of agarwood trees with many nodes. When people want to obtain agarwood, they first cut off the roots. After many years, the bark and trunk rot, but the core and nodes remain intact; that is agarwood. The kind with small, firm branches is the most valuable. The black kind that sinks in water is agarwood, half-sinking and half-floating is agarwood, and the kind with large fibers is agarwood. Agarwood is produced in many places, with the best from Chenla, second best from Champa, and third best from Botne. Agarwood produced in Chenla is divided into three grades: the best from Luc Duong, second best from Tam Loc, and inferior from Botlagang. Regarding agarwood, the best is agarwood that grows when the tree is still fresh, while agarwood that has withered and fallen is of average quality. A brittle and firm texture is good, and a yellowish color is of average quality. Its shape can resemble that of a rhinoceros." "There are things shaped like swallows, and things shaped like spindles." Now, after asking people in Nghe An and Thuan Hoa who specialize in searching for agarwood, I realize that what people said before was wrong.
Bong Son is currently a ward in Hoai Nhon town, Binh Dinh province. Previously, Bong Son was the district town of Hoai Nhon district, but since June 1, 2020, the entire Hoai Nhon district has been upgraded to a town, and Bong Son town has been transformed into Bong Son ward.
Location: Bong Son ward is located in the north of Binh Dinh province, and is the economic, cultural, and administrative center of the northern Binh Dinh region.
Boundaries: Bong Son ward currently borders Hoai Duc, Hoai Tan, Hoai Xuan wards and Hoai An district.
PBTL -t139/149
Considering the weak manuscript (medical book), it is written: agarwood is spicy, bitter, and fragrant. All other types of wood float, only agarwood sinks, thus it lowers the qi and eliminates phlegm. Although it lowers the qi, it also has an ascending nature; its fragrant energy enters the spleen, regulating the stomach and spleen. Its black color and yang nature enter the kidneys, strengthening the fire element, promoting qi circulation without harming it, warming the stomach without causing internal heat, and treating abdominal pain, dysentery, speechlessness, abdominal masses, stroke, and so on. The black variety that sinks in water is best. Sweet-smelling agarwood is mild, while spicy agarwood is hot. Agarwood with yellow veins is called yellow agarwood, agarwood resembling buffalo horn is called horn agarwood, agarwood that softens when soaked and curls up when peeled is called yellow-wax agarwood (this is very rare), floating agarwood is called sandalwood, and agarwood that is half floating and half sinking is called immortal agarwood. As for agarwood called chicken bone agarwood, although it sinks, its core is very hard and unusable.
In my opinion, the best quality agarwood is yellow agarwood, and the average quality is yellow agarwood.
PBTL - t143/149
Thuan Hoa province has very few products. All the valuable products come from Quang Nam. That is the place with the most products in the country. People in Thang Hoa and Dien Ban know how to weave cloth, silk, satin, brocade, and floral silk; their weaving skills are no less than those of the people of Guangdong. The fields are abundant and good, and the rice is delicious. Agarwood, fragrant wood, elephants, rhinoceroses, gold, silver, tortoiseshell, pearls, jade, cotton, gold wax, honey, cinnabar oil, pepper, salted fish, fresh betel nuts, and various kinds of wood are all local products of that place. The three prefectures of Quy Nhan, Quang Nghia, and Gia Dinh have an immeasurable amount of rice. Many Chinese merchants come to buy and sell there. The regions of Hòn-lãnh, Thu-bồn, and Phương-tây produced many species of elephants, buffaloes, and horses. Ordinary households also kept elephants. In Quy-nhân and Quảng-nghĩa, there were also many elephants. Horses were born in the mountains and caves in herds of hundreds or thousands, some reaching 2 thước 5 thốn in height. People in that region raised and trained horses to be tame, using them to transport goods to Phú-an. Even women and girls often rode horses to the market or on long journeys.
Historically, Thuận Hóa (or Thuận Hoá) was a region encompassing present-day Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, and northern Quảng Nam. Today, Thuận Hóa is mainly understood as the area belonging to Thừa Thiên Huế province, especially Huế city and its surrounding areas, which was once the administrative center.
Detailed information about Thuận Hóa today: Historical location: A southern border region of Đại Việt from the Trần dynasty (14th century).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
PBTL - t28/149
An-đại-nguyên ở huyện Khang-lộc, sản trầm hương, tốc hương, hoàng đan, sinh hương,
mật ong, sáp ong, mây vàng, lông con tri và diêm tiêu.
An-đại-nguyên (thường được nhắc tới là An Mễ hoặc An Đại) ở huyện Khang-lộc là địa danh lịch sử thuộc khu vực huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình ngày nay.
Kiều-kiều-nguyên ở đầu nguồn huyện Vũ-xương tức là các trang, sách châu Sa-bôi, sản
ngà voi, màn dệt hoa, trầm hương, tốc hương, sinh hương, bạch ngọc hương, vỏ cây gai,
gấm hoa và bông gạo.
Huyện Vũ Xương trong lịch sử Việt Nam (thời chúa Nguyễn) nay thuộc tỉnh Quảng Trị, cụ thể là khu vực thuộc huyện Triệu Phong và TP. Đông Hà. Nơi đây nổi tiếng với vùng đất Ái Tử - Trà Bát, nơi chúa Nguyễn Hoàng chọn đặt đại bản doanh đầu tiên khi vào mở cõi xứ Đàng Trong.
PBTL t40/149
Đời Thánh-tôn trước kia phong nước Nam-bàn ở về phía tây đầu nguồn phủ Phú-an thuộc
xứ Quảng- nam, cựu Cai đội Luận-bình-hầu tên là Văn-thế-Nghị, người ở thuộc Thời đồn,
huyện Tuy-viễn kể truyện lại rằng : "Nguyên trước anh ta được trông coi đội nội phủ
Sơn-trường (vùng núi thuộc về Nội-phủ) đội Thám-sơn thủ hương (thăm dò các núi để lấy
hương thơm) và đội Tân-am sơn (quen đuờng núi). Ba đội binh ấy thường lên đầu núi lấy
hương kỳ nam, từ suối An-lạc đi lên các thôn Hà-nghiên, Đất-cầy, qua núi La-hai giáp đất
phủ Phú-an đến các xứ Lôi-song, Nước-nóng, Thượng-gia-lộ rồi đến nguồn Hà-lôi, đây là chỗ
ở của các sách nguời Man-đe.
Phú An (hay chính xác hơn là cụm di tích Địa đạo Phú An - Phú Xuân) thuộc xứ Quảng Nam xưa hiện nay nằm tại xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam
Về thời họ Nguyễn cứ 5 năm một lần sai cai đội Phú-an làm chánh phó sứ mang cho áo mũ
gấm, nồi đồng, sanh sắt, bát đĩa sứ các hạng và bắt phải nộp thuế và lễ cống. Bắt những
nguời thổ nhân Làng-xung dẫn đường đến Phú-an giáp giới với nguồn Hà-lôi, rồi lại khiến
người Man-đe dẫn đường đến Man-thượng và các sách Mán cao để đến nuớc Thủy-xá,
Hỏa-xá. Nước ấy đem kỳ nam, sáp ong vòng, lộc nhung, sừng con tê, mật gấu và voi đực, giao cho sứ giả về nộp, lại nộp thứ ngũ vị hương mà họ đã chế ra.
PBTL - t105/149
Xứ Thuận-hóa, huyện Hải-lăng, làng Mai-đam phải nộp cho ty Lệnh-sứ 35 cân trầm
hương hạng tốt , 36 cân hạng vừa để trừ các hạng thường tân, tiết liệu, cước mã, thảo
tượng (lấy cỏ cho voi ăn) tầu thuyền, sưu, lính. Nhưng lệ sai dư thì không được trừ. Dân ở
xã phu cũng phải nộp sai dư.
Thuận Hóa (順化) là địa danh hành chính cũ của vùng đất bao gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng và phía bắc Quảng Nam.
PBTL -t65/149
Lệ sai dư ở hai thuộc nội và ngoại ở Chu-sơn : chánh hộ và khách hộ theo như hai huyện
còn tiền sưu thì cho nộp sau. Chánh hộ và khách hộ cứ 10 người nộp Kỳ nam hương 1 cân
được lĩnh lại tiền 10 quan, còn số lẻ bao nhiêu thì mỗi người cũng được tiền 1 quan. Về lệ
tiết liệu, nội thuộc cũng theo như hai huyện, thay nộp gạo mỗi thưng 30 đồng kẽm, mỗi bát
20 đồng kẽm, cước tiền 1 tiền 20 đồng kẽm. Lệ trường trung mỗi nguời gạo nửa bát, tiền 6
đồng kẽm
PBTL - 108/149
Nay kể tên các sản vật và giá phải chăng như sau : tục xứ Quảng-nam gọi 100 cân là 1 tạ.
Cau 3 quan 1 tạ, hồ tiêu 12 quan 1 tạ, thảo đậu khấu 5 quan, tô mộc 6 quan, sa nhân 12
quan, khỏa đông 10 quan, ô mộc 6 mạch, hồng môc 1 quan, koa lê mộc 1 quan 2 mạch, tê
giác 500 quan, yến sào 200 quan, gân hưu 15 quan, vây cá 40 quan tôm khô 6 quan, hải
thái 12 quan, hương loa đầu 12 quan, đồi mồi 180 quan, ngà voi 40 quan, gai ba la 12
quan, bằng đường (đuờng phèn) 4 quan, bạch đường 12 quan, lại còn có nhiều vị thuốc như
hoạt thạch, phấn và các vị thuốc thổ sản không kể siết được. Kỳ nam hương giá 120 quan 1
cân, vàng hoàng kim giá 180 quan một hốt, lụa lôi quyến giá 3 quan 3 mạch 1 tấm. Còn
phục quế, trầm hương và trân châu 3 quan 5 mạch 1 tấm, nhưng giá thay đổi luôn luôn,
không nhất định. Gỗ đan tía cũng có, nhưng không tốt bằng gỗ đan ở nuớc Xiêm-la.
PBTL - t109/149
Theo lệ cũ của họ Nguyễn, các xứ nộp thuế bằng vàng, bạc, trầm hương, đồi mồi thì giao
cho nội phòng do binh lính ở thuyền Tân-nhất coi giữ. Các chức ở các phủ và các xã khi
được thăng chức nộp lễ bằng "bạc lá dung" do ty Lệnh sứ thu và nộp vào nội khố. Tiền thuế
ở các xứ nộp thì để vào quỹ thứ nhất, giao cho hai đội thuyền Thạch-nan và Khánh-miên
canh giữ. Gạo, thóc, gạo nếp nộp vào kho hậu mễ, giao cho các thuyền Nội-thủy coi giữ.
Muối, đường, dầu, nuớc mắm, mỡ lợn, hồng hoa, lụa trắng, lụa vàng, chiếu trắng, chiếu cù
du, sa trắng, sa Thuận-thành và giấy, tê giác nộp vào kho Nội hàm giao cho các thuyền Nội
thủy canh giữ. Dầu, nến, chứa ở kho Hậu du. Ngà voi, song hoa, lá gồi, gỗ mun để nộp vào
nhà đồ, cũng do đội Nội thủy canh giữ. Lụa, mật ong chứa ở Phủ ao cũng do đội thuyền Tân
nhất canh giữ
PBTL - 121/149
quà quý và giao trả Cai Ý, Tiệp nhất cùng 54 tên bị trôi dạt được về nguyên quán. Tôi
rất lấy làm khen ngợi tấm lòng tốt của Quý quốc. Trong khi đọc là thư trả lời có nói : “Thứ
kỳ-nam-hương năm truớc đưa tặng, đó là trầm-hương chứ không phải là kỳ-nam-hương”. Xin
nói rõ để Quý quốc biết : kỳ-nam-hương dẫu là vật thổ sản, nhưng hạng tốt và thơm rất
hiếm, thứ kỳ-nam mà người nước tôi đem biếu, dù không được tốt lắm, nhưng không phải là
trầm hương, chỉ vì thổ sản có thứ tốt, có thứ vừa mà thôi, chứ khi nào lân bang với nhau mà
lại chỉ đá Vu phu cho là Ngoc quỳnh cửu để tặng nhau ? Người bảo là thật, kẻ bảo là giả, cốt
ở ý mình nhận xét cho đúng mà thôi.
PBTL -t124/149
Nhân này mồng 2 tháng 9 năm ngoái, có thuyền Xiêm-la mang lễ cống bị gió bão đánh dạt
vào hải phận kẻ hạ thần. Khi hạ thần được biết thuyền ấy mang dâng lễ vật tiến cống thiên
triều. Hạ thần kính cẩn giúp đỡ việc chữa thuyền và giúp lương thực để thuyền đi
Quảng-đông. Hạ thần Nguyễn-phúc-Chu xin phép dãi bày lòng thành, kính dâng tờ biểu nhờ
Giám-sinh Hoàng-Thời, sư tăng Hung-Triệt mang dâng sản vật như sau : 1 khối kỳ nam
hương nặng 1 cân 10 lạng, lại một khối khác nặng 3 cân 10 lạng, 1 khối vàng sống nặng 1
cân 13 lạng 5 tiền, 1 đôi lôi công đồng quyên, 3 đôi cách sơn minh, 2 ngà voi nặng 350 cân,
50 ngọn song hoa đằng, 50 cây trúc loài tông trúc.
PBTL -t125/149
Còn như Thiên tông Lê-huy-Đức, Bà tông Lê-huy-Đức, Bà tông Thẩm thần Lãng và
Hổ-đinh-Phụng, năm Ất Hợi gặp sóng gió phiêu luu đến nước tôi, đều được cứu giúp đưa về
xứ sở. Không ngờ lũ ấy không biết thương yêu nhau, lại sinh sự đánh nhau, mỗi người đều
khiếu tố tội lỗi của nhau. Lũ ấy đều là người Trung quốc không liên can gì đến chính diện
của nước tôi. Cho nên tôi xin gửi lại tờ cung khai của hai bên bẩm lên Thượng hiến xét định.
Tôi được nghe có câu rằng : “ngoài bể có người tri kỷ, chân trời coi như láng giềng”. Nay tôi
xin kính biếu thổ sản : 5 cân trầm hương, 5 chiếc quạt hoa, 5 tấm lụa vàng, 1 đôi ngà voi,
10 cân yến sào, 30 cân vây cá, 30 cân hải sâm, 20 cân hồ tiêu, 20 cây tông trúc, 20 cây hoa
đằng. Các vật nhỏ mọn ấy để tỏ tình thân mật. Dù ở sa sôi lòng vẫn gần gủi, lúc nào cũng
trông nhìn vào mặt trời mặt trăng bên thượng quốc. Nay xin kính gửi bức thư nhỏ này để tỏ
chút lòng hâm mộ. Mong soi xét cho
PBTL - t133/149
Các vật sản quý nhất phần nhiều sản sinh ở phương nam. Châu Bắc-Bố-Chính có 50 làng
sản ra nhân sâm, yến sào, mật ong trắng, sáp ong vàng, sừng con tê, ngà voi, sừng bò tót,
diêm tiêu, giáng hương, trầm hương, tốc hương, thiết đằng (rotin de fer), long đằng (rotin
dragon), gỗ thiết lâm (gỗ lim), gỗ hòa hao, gỗ hoa nao (loupe), gỗ kiền kiền.
Châu Bắc-Bố-Chính (thời Trịnh-Nguyễn phân tranh) là vùng đất nằm ở bờ bắc sông Gianh, hiện nay tương ứng với khu vực các huyện Quảng Trạch, Tuyên Hóa và thị xã Ba Đồn thuộc tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.
Vị trí lịch sử: Nằm ở phía nam tỉnh Nghệ An cũ (thời đó), giới hạn bởi sông Gianh.
Vị trí địa lý ngày nay: Thuộc phía bắc tỉnh Quảng Bình.
Đặc điểm: Châu Bố Chính cổ (bao gồm Bắc và Nam Bố Chính) bao gồm khu vực sông Gianh, là địa đầu giới tuyến quan trọng trong lịch sử.
Bắc Bố Chính thuộc Nghệ An, trong khi Nam Bố Chính thuộc Quảng Bình, lấy sông Gianh làm giới hạn.
PBTL - t139/149
Kỳ nam sản xuất ở núi về hai phủ Bình-khang và Duyên-khánh thuộc xứ Quảng-nam là
hạng tốt nhất, sản ở Phú-an, Quy-nhân là hạng thứ hai. Hương kỳ-nam là bởi ruột cây gió
kết lại mà thành ra. Cây gió có 3 loại : gió luỡi trâu kết thành khổ trầm, gió niết kết thành
trầm hương, gió bầu kết thành kỳ nam. Khi người ta trông thấy cây đã già, lá nó vàng, thân
cây có biếu thì biết là cây ấy có hương, bổ ra mà lấy. Trước kia họ Nguyễn đặt ra đội
138, hằng năm cứ tháng 2 lính ở trong đội ấy đi vào núi tìm kiếm, đến tháng 6 thì về.
Người kiếm được nhiều, kẻ kiếm được ít, không nhất định. Loài kỳ nam có mầu giống như
sáp trắng là hạng tốt nhất, thứ nhì là màu xanh như đầu vịt, thứ ba là mầu như sáp xanh,
thứ tư là màu như sáp vàng, còn thứ màu vằn hổ là thứ kém. Kỳ nam thứ nào mềm như
phấn đông lại, có thể cắt ra từng phiến thì là thứ tốt hơn cả, thứ nào cứng là kém. Tục ngữ
có câu : “Tốt nhất là trắng, thứ hai là xanh, thứ ba là vàng, thứ tư là đen”. Người ta chỉ căn
cứ vào hình, chất, khí mà phân biệt được trầm hương với kỳ nam khác nhau. Trầm huương
nặng, ít hương, sắc nhạt, mùi đắng, kỳ nam mềm nhẹ, có chất dầu. Hương thanh, đủ cả các
mùi cay, chua, ngọt, đắng. Đốt lên thử, khói trầm hương bắt đầu kết lại rồi tan ngay, khói kỳ
nam lên thẳng và triền miên lâu tan. Trầm hương chỉ có thể hạ khí, kỳ nam thì trị được cả
chứng trúng phong, đờm xuyển, cấm khẩu. Nguời ta mắc phải chứng ấy, đem kỳ nam mài
vào nước đổ cho uống và đốt kỳ nam cho hương thơm vào mũi thì sống lại ngay. Người đau
bụng dầu chuớng lên, ngậm vào khỏi ngay. Kỳ nam lại có thể trừ khí độc, khí uế. Người đi
đường và đi đánh trận cần phải có nó. Kỳ nam kỵ bọc giấy, nên để vào đồ sứ và lấy vỏ cây
chuối bao cho kín. Đem phơi ra nắng buổi chiều lấy ra liền thấy dầu chảy ra. Nhưng cũng
không nên phơi luôn. Các điều trên này là do Cựu Văn chức Hiến chưởng nam họ Nguyễn
thuật lại.
Bình Khang (hay Bình Khang phủ) là vùng đất xưa, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa. Năm 1692, Chúa Nguyễn đổi phủ Diên Ninh thành phủ Bình Khang, địa danh này bao gồm khu vực Khánh Hòa ngày nay và đóng vai trò quan trọng trong lịch sử thời Tây Sơn - Nguyễn Ánh.
Vị trí hiện nay: Hầu hết vùng đất thuộc tỉnh Khánh Hòa, miền Trung Việt Nam, với trung tâm là khu vực huyện Diên Khánh.
Dấu tích lịch sử: Nơi đây gắn liền với thành cổ Diên Khánh (thị trấn Diên Khánh, cách Nha Trang 10km)
Huyện Diên Khánh hiện nay là một huyện nội địa nằm ở phía Tây tỉnh Khánh Hòa, nằm liền kề phía Tây thành phố Nha Trang khoảng 10km. Đây là vùng đất có lịch sử lâu đời, nổi tiếng với di tích Thành cổ Diên Khánh (xây dựng năm 1793) và đóng vai trò là cửa ngõ giao thông, kinh tế quan trọng của tỉnh Khánh Hòa.
Thông tin chi tiết về vị trí và hành chính:
Vị trí địa lý:Phía Đông: Giáp thành phố Nha Trang.
Phía Tây: Giáp huyện Khánh Vĩnh.
Phía Nam: Giáp huyện Cam Lâm.
Phía Bắc: Giáp huyện Khánh Vĩnh và thị xã Ninh Hòa.Trung tâm hành chính: Huyện lỵ là thị trấn Diên Khánh, nằm dọc theo Quốc lộ 1A và dòng sông Cái Nha Trang.
Giao thông: Diên Khánh có tuyến Quốc lộ 1A, Quốc lộ 1C (đường 23/10), và các tuyến đường kết nối đến Đà Lạt chạy qua, rất thuận lợi cho giao thương.
Thay đổi hành chính (2025-2026): Sau khi sáp nhập và sắp xếp lại, huyện Diên Khánh bao gồm thị trấn Diên Khánh và các xã như Diên Lạc, Diên Điền, Diên Lâm, Diên Thọ, Suối Hiệp....
PBTL - t139/149
Xét ở tập Thiên-nam-du-ba có chép miền Ô-kim, Trà-đinh ở huyện Bồng-sơn, miền
Kiêu-bông, thôn Nhã-ca ở huyện Phù-ly và huyện Tuy-viễn đều hằng năm phải tiến cống
kỳ-lam-hương, Kỳ-lam-hương tức ở đây goị là kỳ-nam-hương. Lại xét về mục hương phả ở
bộ Sự văn loại tụ chép rằng: “Trầm hương thuộc về loài cây thung cây cù có nhiều đốt. Khi
người ta muốn lấy trầm hương, truớc hết chặt cái rễ nó đi, để lâu năm vỏ và thân cây đều
mục mà ruột và đốt nó vẫn không nát, ấy là trầm vậy. Hạng nào cành nhỏ rắn chắc là hạng
quý, hạng đen mà cho vào nuớc thì chìm là trầm hương, nửa chìm nửa nổi là kê-cốt hương,
hạng thớ to là tiên hương. Trầm hương sản ở nhiều nơi, sản ở Chân-lạp là hạng tốt nhất, ở
Chiêm-thành là thứ hai, ở Bột-nê là thứ ba. Trầm hương sản ở Chân-lạp chia làm 3 hạng,
hạng ở Lục-dương là là tốt nhất, hạng ở Tam-lộc thứ hai còn hạng Bột-la-cương là kém. Nói
về hương thì hạng trầm có ngay khi cây còn tươi là tốt nhất, hạng trầm nào khi cây đã héo
mà rụng xuống là hạng vừa. Chặt nó dòn và rắn là tốt, chất vàng là hạng vừa. Hình nó có
thứ như hình con tê, có thứ như hình con chim yến, có thứ như hình cái thoi“. Nay hỏi lại mọi
nguời ở Nghệ-an, Thuận-hóa chuyên nghề đi kiếm hương, tôi mới biết rõ là trước kia nguời
ta nói là sai lầm.
Bồng Sơn hiện nay là một phường thuộc thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Trước đây, Bồng Sơn từng là thị trấn huyện lỵ của huyện Hoài Nhơn, nhưng từ ngày 1/6/2020, toàn bộ huyện Hoài Nhơn được nâng cấp lên thị xã, và thị trấn Bồng Sơn được chuyển đổi thành phường Bồng Sơn.
Vị trí: Phường Bồng Sơn nằm ở phía Bắc tỉnh Bình Định, là trung tâm kinh tế, văn hóa và hành chính của vùng Bắc Bình Định.
Địa giới: Phường Bồng Sơn hiện nay giáp các phường Hoài Đức, Hoài Tân, Hoài Xuân và huyện Hoài Ân.
PBTL -t139/149
Xét ở bản thảo bị yếu (sách thuốc) chép : trầm hương cay, đắng và thơm. Mọi loài cây đều
nổi, chỉ trầm hương là chìm, cho nên làm cho khí hạ xuống và trừ được đờm. Dù có tính làm
cho khí hạ xuống, nhưng lại có tính thăng để lên, khí thơm vào chân tỳ, có thể điều hòa
được dạ dầy, lá lách, sắc đen và chất là dương cho nên vào chân thận, bổ cho mạnh môn
hỏa, có tính làm cho khí lưu thông mà không hại khí, làm cho trong bụng ấm áp mà không
bốc hỏa lên, lại trị được chứng đau bụng và chứng đi lỵ cấm khẩu cùng các báng tích, chứng
trúng phong, vân vân. Hạng sắc đen xuống nước chìm thì tốt. Hạng mùi ngọt thì có tính ôn
hòa, hạng có chất cay thì nóng. Thứ trầm có vân vàng gọi là hoàng trầm, thứ trầm như sừng
trâu gọi là giác trầm, thứ trầm khi người ta thấm thì thấy mềm, khi người ta bóc thì nó cuốn
lại là hoàng-lạp-trầm, hạng ấy rất hiếm có, hạng trầm nổi gọi là sạn hương, hạng trầm nửa
nổi nửa chìm là tiên hương. Còn hạng gọi là kê cốt hương dẫu chìm nhưng ruột rất rắn thì
không dùng được.
Cứ theo như tôi nhận xét thì loài kỳ nam hạng tốt nhất tức là hoàng-lạp trầm, hạng vừa là
hoàng trầm.
PBTL - t143/149
Xứ Thuận-hóa sản vật rất ít. Các sản vật quý đều lấy ở Quảng-nam. Đấy là một nơi sản vật
nhiều nhất trong nước. Người ở Thăng-hoa và Điện--bàn biết dệt vải, lụa, sa tanh, đoạn, lụa
hoa, nghề dệt ấy không kém gì người Quảng-đông. Về đồng ruộng thì nhiều và tốt, thóc gạo
ngon. Trầm hương, tốc hương, loài voi, loài tê giác, vàng bạc, đồi mồi, ngọc châu, ngọc
chai, bông, sáp vàng, đường mật, dầu son, hồ tiêu, cá muối, cau tươi và các thứ gỗ đều là
thổ sản ở nơi ấy. Ba phủ Quy-nhân, Quảng-nghĩa và Gia Định, số thóc gạo nhiều không biết
bao nhiêu mà kể. Các khách buôn Trung-quốc đến mua buôn rất nhiều. Các xứ Hòn-lãnh,
Thu-bồn và Phương-tây sinh sản nhiều loài voi, loài trâu, loài ngựa. Nhà dân thường cũng có
nuôi voi. Ở Quy-nhân, Quảng-nghĩa cũng có nhiều voi. Ngựa sinh ở núi ở hang hằng trăm,
nghìn đàn một, có loài cao đến 2 thuớc 5 thốn. Người miền ấy nuôi và dậy cho ngựa thuần
thục dùng ngựa tải hàng hóa đi Phú-an. Cả cho đến đan bà con gái đi chợ hay đi đuờng xa
đều thường thường cưỡi ngựa.
Thuận Hóa (hay Thuận Hoá) trong lịch sử là vùng đất bao gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng và phía bắc Quảng Nam ngày nay. Ngày nay, Thuận Hóa chủ yếu được hiểu là khu vực thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế, đặc biệt là thành phố Huế và các vùng lân cận, nơi từng là trung tâm hành chính.
Thông tin chi tiết về Thuận Hóa hiện nay: Vị trí lịch sử: Là vùng biên viễn phía Nam của Đại Việt từ thời nhà Trần (thế kỷ 14).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
.jpg)
